Trong lịch sử 400 năm của Giáo Hội Công Giáo tại Việt Nam, giai đoạn bách hại kéo dài gần ba thế kỷ (1645-1886) đã để lại dấu ấn sâu đậm nhất. Ngày 19 tháng 6 năm 1988, tại Quảng Trường Thánh Phêrô, Thánh Giáo Hoàng Gioan Phaolô II đã long trọng tôn phong 117 vị tử đạo Việt Nam lên bậc hiển thánh, bao gồm 8 giám mục, 50 linh mục, 16 thầy giảng và 43 giáo dân, trong đó có một phụ nữ là Thánh Anê Lê Thị Thành. Con số 117 chỉ là đại diện tiêu biểu cho hơn 130.000 tín hữu đã hy sinh, trong đó theo sử liệu, có khoảng 300.000 người đã phải bỏ xứ, chịu lưu đày. [1][2]

Nếu như các cuộc bách hại thời Rôma cổ đại đã tạo nên các Thánh Tử Đạo tiên khởi của Giáo Hội hoàn vũ, thì các cuộc bách hại tại Việt Nam dưới thời Trịnh-Nguyễn và nổi bật là triều Nguyễn với các chiếu chỉ cấm đạo của vua Minh Mạng, Thiệu Trị và Tự Đức đã hun đúc nên một nét tử đạo mang đậm căn tính Việt Nam: kiên trung, hiếu thảo, cộng đoàn và yêu nước.

Thánh Gioan Phaolô II trong Tông Huấn Ecclesia in Asia đã khẳng định: "Máu các vị tử đạo là hạt giống làm nảy sinh các Kitô hữu mới. Chứng tá của các ngài đến độ đổ máu là lời rao giảng hùng hồn nhất của Tin Mừng."[3]

Ngày nay, khi tự do tôn giáo đã được bảo đảm, người Công Giáo Việt Nam không còn đối diện với pháp trường, gông cùm. Tuy nhiên, thách đố đức tin lại chuyển sang hình thức mới: sự tục hóa, chủ nghĩa duy vật thực dụng, và khuynh hướng hạ thấp các giá trị gia đình. Do đó, việc nghiên cứu gương các Thánh Tử Đạo không phải là sự hoài niệm quá khứ, mà là tìm kiếm một linh đạo sống đạo cho hiện tại. Bài viết này hệ thống hóa bảy bài học đức tin cốt lõi từ gương các ngài.

 

I. BẢY BÀI HỌC ĐỨC TIN CỐT LÕI

1. Bài học về sự trung thành tuyệt đối - Đặt Thiên Chúa trên hết

Cốt lõi của tinh thần tử đạo là sự trung thành. Luật cấm đạo thời bấy giờ đưa ra một lựa chọn rất rõ ràng: "quá khóa" - bước qua Thánh Giá - thì được sống, được ban thưởng chức tước, ruộng đất; không "quá khóa" thì bị xử tử. Đó là một cuộc thử thách triệt để về lòng trung thành.

Thánh Phêrô Nguyễn Văn Tự, một linh mục triều, khi quan án hứa cho ông làm quan nếu bỏ đạo, cha Tự đã trả lời: "Tôi chỉ biết một Vua là Đức Kitô, và chỉ thờ một Thiên Chúa là Đấng tạo thành trời đất." Sự lựa chọn này phản ánh chính xác lời dạy của Công Đồng Vatican II trong Hiến Chế *Lumen Gentium*: "Mọi Kitô hữu, dù ở bậc sống nào, cũng được kêu gọi đến sự viên mãn của đời sống Kitô hữu và sự trọn lành của đức mến".[4]

Bài học cho hôm nay là gì? Ngày nay, chúng ta không bị ép "quá khóa" bằng bạo lực, nhưng bị mời gọi "quá khóa" một cách tinh vi. Đó là khi một nhân viên kế toán được yêu cầu làm giả sổ sách để được thăng chức; một sinh viên được gợi ý gian lận để có điểm cao; một gia đình được rủ rê làm ăn phi pháp để giàu nhanh. Trung thành hôm nay là dám mất đi lợi lộc trần thế để giữ lương tâm ngay thẳng. Đức Giáo Hoàng Phanxicô gọi đây là hình thức "tử đạo trắng" hay "tử đạo hằng ngày" - chết đi cho cái tôi ích kỷ mỗi ngày.[5]

 

2. Bài học về sự can đảm tuyên xưng đức tin

Các Thánh Tử Đạo không phải là những người giữ đạo cách thầm lặng. Các ngài tuyên xưng một cách công khai. Thánh Anrê Dũng Lạc đã rao giảng ngay cả trong ngục. Thánh Phaolô Lê Bảo Tịnh đã viết thư khích lệ các chủng sinh: "Hãy can đảm, chúng ta vui mừng chịu khổ vì Đức Kitô."

Lời Chúa Giêsu là nền tảng cho sự can đảm này: "Phàm ai tuyên xưng Thầy trước mặt thiên hạ, thì Thầy cũng sẽ tuyên xưng người ấy trước mặt Cha Thầy, Đấng ngự trên trời" (Mt 10, 32).

Trong Tông Huấn *Evangelii Gaudium*, Đức Phanxicô nhấn mạnh rằng việc loan báo Tin Mừng phải được thực hiện bằng sự hấp dẫn của niềm vui, chứ không phải bằng áp đặt. Do đó, tuyên xưng đức tin hôm nay cần được hiểu theo ba cấp độ: [6]

Một là, không mặc cảm hay che giấu căn tính Công Giáo. Dám làm dấu Thánh Giá trước bữa ăn ở nơi công cộng, dám nhận mình là người Công Giáo khi được hỏi.

Hai là, dám bảo vệ chân lý và luân lý Kitô giáo bằng lý lẽ và tình bác ái. Khi môi trường làm việc có sự dối trá, bất công, người Công Giáo cần có tiếng nói, dù tiếng nói đó có thể khiến mình không được lòng số đông.

Ba là, làm chứng bằng chính đời sống. Một gia đình sống thủy chung trong một xã hội ly hôn tràn lan; một doanh nhân sống liêm chính trong một môi trường tham nhũng; một người trẻ sống tiết độ trong một xã hội tôn thờ khoái lạc - đó là lời tuyên xưng đức tin hùng hồn nhất.

 

3. Bài học về tình yêu tha thứ cho kẻ bách hại

Đây là điểm đỉnh cao làm cho cuộc tử đạo Kitô giáo khác với sự tuẫn tiết vì lý tưởng chính trị. Các Thánh Tử Đạo Việt Nam chết không trong sự oán hận mà trong sự tha thứ, noi gương Đức Kitô: "Lạy Cha, xin tha cho họ, vì họ không biết việc họ làm." (Lc 23,34)

Thánh Phêrô Lê Tùy, khi bị điệu ra pháp trường, đã cầu nguyện cho vua và cho những người lính hành quyết mình. Thánh Anê Lê Thị Thành, khi bị đánh đập, đã dặn dò con cháu: "Các con đừng oán thù ai, hãy lấy lòng nhân mà đối đãi."

Trong một xã hội hôm nay bị phân mảnh bởi mạng xã hội, nơi văn hóa "ném đá", "triệt hạ" người khác vì những dị biệt quan điểm đang lên ngôi, thì bài học về tình yêu tha thứ này mang tính ngôn sứ. Thông điệp *Fratelli Tutti* của Đức Phanxicô mời gọi chúng ta xây dựng "văn hóa gặp gỡ" thay cho "văn hóa loại trừ". [7]

Tha thứ theo Tin Mừng không đồng nghĩa với việc phủ nhận công lý hay dung túng cho sự ác. Tha thứ là quyết định không để hận thù đầu độc tâm hồn mình, là cầu nguyện cho sự hoán cải của người làm hại mình, và là mở ra một tương lai mới. Đó là sức mạnh duy nhất có thể cắt đứt vòng xoáy bạo lực.

 

4. Bài học về một đức tin hành động và nhập thể

Thánh Giacôbê Tông Đồ đã viết: "Đức tin không có hành động là đức tin chết" (Gc 2, 17). Gương các Thánh Tử Đạo chứng minh chân lý này. Trước khi chết cho đức tin, các ngài đã sống cho đức tin bằng những hành động bác ái cụ thể: các thừa sai đi bộ hàng trăm cây số để ban bí tích cho người hấp hối, các gia đình giáo dân liều cả tính mạng để che giấu linh mục trong hầm nhà mình.

Đức tin của các ngài là một đức tin nhập thể, gắn liền với cuộc sống. Thư Chung 1980 của Hội đồng Giám mục Việt Nam đã đúc kết hướng đi này: "Sống Phúc Âm giữa lòng dân tộc". [8]

Cám dỗ của người Công Giáo hôm nay là tạo ra một sự tách biệt giữa "đạo" và "đời": ở nhà thờ thì sốt sắng, nhưng ra chợ thì gian lận, vào công ty thì nịnh bợ, về nhà thì thờ ơ với cha mẹ. Đức tin đích thực đòi hỏi sự nhất quán. Việc sống đạo hôm nay phải được thể hiện qua trách nhiệm xã hội: tham gia vào các hoạt động bác ái của Caritas, quan tâm đến người nghèo, người di dân, người bị bỏ rơi bên lề xã hội, và dấn thân bảo vệ sự sống và môi trường. Đó mới là cách làm cho đức tin trở nên sống động.

 

5. Bài học về sự kiên vững trong đau khổ và niềm hy vọng

Cuộc tử đạo thường không phải là một cái chết tức thì. Nhiều vị đã phải chịu cảnh ngục tù 2-3 năm trời với xiềng xích, đói khát, tra tấn. Thánh Phaolô Lê Bảo Tịnh trong thư gửi chủng sinh Kẻ Vĩnh từ trong ngục đã viết những dòng đầy hy vọng: "Dù xiềng xích chúng tôi rỉ sét vì mồ hôi, chúng tôi vẫn vui mừng vì được chịu khổ vì Đức Kitô."

Nguồn sức mạnh này đến từ niềm xác tín vào lời Thánh Phaolô: "Ai có thể tách chúng ta ra khỏi tình yêu của Đức Kitô? Phải chăng là gian truân, khốn khổ, đói rách, hiểm nguy, bắt bớ, gươm giáo?" (Rm 8, 35).

Ngày nay, đau khổ của con người mang hình thức khác: bệnh nan y, trầm cảm, thất nghiệp, khủng hoảng hôn nhân, cô đơn. Nhiều người đánh mất đức tin khi gặp đau khổ vì nghĩ Thiên Chúa bỏ rơi mình. Linh đạo của các Thánh Tử Đạo dạy chúng ta một thái độ khác: không phải xin Chúa cất đi Thập Giá, mà xin ơn vác Thập Giá với Chúa và như Chúa. Thánh Gioan Phaolô II trong Tông Thư *Salvifici Doloris* gọi đây là "giá trị cứu chuộc của đau khổ" - khi kết hợp đau khổ của mình với đau khổ của Đức Kitô, đau khổ không còn là vô nghĩa mà trở thành của lễ dâng lên Thiên Chúa. [9]

 

6. Bài học về trách nhiệm truyền lại đức tin

Nếu không có máu của các Thánh Tử Đạo, sẽ không có một Giáo Hội Việt Nam với hơn 7 triệu tín hữu như hôm nay. Máu các ngài là nền móng. Nhưng đức tin không tự động được truyền lại qua huyết thống.

Công Đồng Vatican II dạy: Gia đình là "Giáo Hội tại gia" (Ecclesia domestica), là nơi đầu tiên đức tin được gieo vun. Thực trạng đáng lo ngại hiện nay là nhiều bạn trẻ lớn lên trong gia đình Công Giáo nhưng lại dửng dưng với đức tin khi lên đại học hoặc đi làm xa.[10]

Nguyên nhân là vì đức tin mới chỉ được truyền lại như một thói quen, một nếp nhà ("đi lễ vì bố mẹ bắt đi"), chứ chưa được truyền lại như một cuộc gặp gỡ thân mật trực diện với Đức Kitô. Thánh Anê Lê Thị Thành đã không chỉ dạy con đọc kinh, mà chính đời sống tử đạo của bà là bài giáo lý sống động nhất cho các con.

Do đó, bài học cho các bậc cha mẹ hôm nay là: muốn truyền đạo cho con, trước hết phải sống đạo. Con cái cần thấy cha mẹ cầu nguyện với nhau, tha thứ cho nhau, cùng nhau làm việc bác ái. Việc dạy giáo lý không chỉ là gửi con đến nhà thờ, mà là cùng đọc Lời Chúa với con, cùng chia sẻ đức tin trong bữa cơm gia đình. Đức tin được lây lan qua chứng tá hơn là qua lý thuyết.

 

7. Bài học về sự khiêm nhường và phó thác

Cuối cùng, các Thánh Tử Đạo đã chiến thắng không phải nhờ sức riêng. Các ngài ý thức được rằng sức mình yếu đuối. Trước tòa, nhiều vị chỉ là những nông dân chất phác, những cụ già run rẩy. Sức mạnh của các ngài đến từ ân sủng. Thánh Emmanuel Lê Văn Phụng đã thốt lên: "Nếu Chúa không nâng đỡ, tôi đã ngã quỵ từ lâu."

Đây là liều thuốc giải cho căn bệnh tự mãn thiêng liêng của người đạo đức hôm nay - cho rằng mình đạo đức hơn người khác và có quyền phán xét. Đức tin không phải là một thành tích để khoe khoang, mà là một hồng ân nhưng không.

Người tín hữu được mời gọi sống khiêm nhường: nhận biết sự yếu đuối của mình và luôn cần đến lòng thương xót của Chúa; và sống phó thác: tin tưởng rằng dù thế sự thăng trầm, Thiên Chúa vẫn đang quan phòng và yêu thương. Như Thánh Têrêsa Hài Đồng Giêsu, một vị Thánh Tử Đạo trong tâm hồn, đã nói: "Tất cả là hồng ân".

 

II. TỪ TỬ ĐẠO ĐẾN SỐNG ĐẠO

Tóm lại, hành trình từ "tử đạo" (chết vì đạo) đến "sống đạo" (sống vì đạo) có thể được hệ thống hóa qua bảng liệt kê sau:

Gương sáng của tiền nhân	Lời mời gọi cho chúng ta hôm nay
Trung thành với Chúa đến chết	Dám đặt Chúa trên hết tiền tài, danh vọng
Can đảm tuyên xưng	Sống căn tính Công Giáo không mặc cảm, làm chứng bằng đời sống
Tha thứ cho kẻ bách hại	Xây dựng văn hóa tha thứ, không nuôi hận thù
Sống đức tin bằng hành động	Nhất quán giữa đức tin và đời sống bác ái, công bằng
Kiên vững trong đau khổ	Sống niềm hy vọng Kitô giáo khi gặp thử thách
Bảo vệ và truyền lại đức tin	Giáo dục đức tin cho thế hệ sau bằng chứng tá đời sống
Khiêm nhường và phó thác	Sống khiêm tốn, cậy trông vào ơn Chúa

 

Như vậy, noi gương các Thánh Tử Đạo Việt Nam không có nghĩa là đi tìm đau khổ hay tạo ra đối kháng. Noi gương các ngài là can đảm sống trung thành với Tin Mừng trong từng lựa chọn nhỏ bé hằng ngày: chọn trung thực thay vì gian dối, chọn tha thứ thay vì trả thù, chọn phục vụ thay vì ích kỷ, và chọn hy sinh thay vì hưởng thụ.

Nếu các Thánh Tử Đạo xưa đã làm chứng cho Đức Kitô bằng cái chết, thì người Công Giáo hôm nay hãy làm chứng cho Đức Kitô bằng chính cuộc sống của mình. Đó là cách thiết thực nhất để tiếp nối di sản đức tin của Giáo Hội Việt Nam và làm cho Tin Mừng tiếp tục lan tỏa trong lòng dân tộc hôm nay.

 

Luke Quang

 

**TÀI LIỆU THAM KHẢO**

1/ Hội Đồng Giám Mục Việt Nam, *Hạnh Các Thánh Tử Đạo Việt Nam*, Nxb Tôn Giáo, Hà Nội, 2018.

2/Phan Phát Huồn, *Giáo Sử Việt Nam*, Quyển I, Nxb Cứu Thế, 1965.

3/Gioan Phaolô II, Tông Huấn *Ecclesia in Asia* (Giáo Hội tại Á Châu), số 9, Vatican, 1999.

4/Công Đồng Vatican II, Hiến Chế *Lumen Gentium* (Ánh Sáng Muôn Dân), số 40-42, 1964.

5/ Phanxicô, Bài Giảng tại Nhà Nguyện Thánh Marta, 11/04/2019; Tông Huấn *Gaudete et Exsultate*, số 90-94.

6/ Phanxicô, Tông Huấn *Evangelii Gaudium* (Niềm Vui Tin Mừng), số 14, 24, Vatican, 2013.

7/ Phanxicô, Thông Điệp *Fratelli Tutti* (Tất cả là anh em), số 30-55, Vatican, 2020.

8/  Hội Đồng Giám Mục Việt Nam, *Thư Chung 1980 của HĐGM Việt Nam*, Hà Nội, 1980.

9/ Gioan Phaolô II, Tông Thư *Salvifici Doloris* (Về ý nghĩa đau khổ của con người Kitô hữu), số 19-26, Vatican, 1984.

10/ Công Đồng Vatican II, Hiến Chế *Lumen Gentium*, số 11; Gioan Phaolô II, Tông Huấn *Familiaris Consortio* (Về vai trò gia đình Kitô hữu), số 49, 1981.[1][2][3][4][5][6][7][8][9][10]